W這dzimierz Pr鏂hnicki: 安iat Reymontowskich "Ch這p闚." W:Literackie wizje ire-wizje : Materia造 pomocnicze dla szko造 鈔edniej. Pod red. Mariana St瘼nia iWac豉wa Waleckiego. Warszawa: WSiP, 1980. ISBN 83-02-00371-9. s. 133 - 141.
[bez przypis闚]

"Wie nie jest tak prosta jakby si zdawa這".
S. 疾romski Dzieje grzechu

Plac闚ka i Ch這pi - dwa r騜ne ideologicznie (w szerokim rozumieniu tego s這wa) utwory powie軼iowe otematyce wiejskiej stanowi podobne do siebie pod wzgl璠em konstrukcyjnym modele 鈍iata: pozytywistyczny i naturalistyczny. U Prusa, mimo r騜norodnych perypetii, realizuje si postulat pozytywny, powie嗆 ta jest przecie utworem o 軼i郵e okre郵onej tendencji. Naturalistyczna koncepcja Reymonta nie jest tak jednoznaczna, zabarwiona bowiem zosta豉 elementami modernistycznymi.

W Weselu Wyspia雟kiego nieustannie mamy 鈍iadomo嗆 istnienia pobliskiego, konkretnego miasta, z kt鏎ego przybywa spora cze嗆 postaci utworu, w powie軼iach Prusa i Reymonta natomiast zauwa瘸my wyra幡 tendencj do鈔odkow: wie jest tu wszystkim i wszystko jest we wsi.

Poza t granic - miejsca zamieszkania, urodzenia i 鄉ierci - bohaterowie Ch這p闚 przedostaj si rzadko: na jarmark, do s康u lub nieokre郵onego dok豉dniej wojska. To raczej 鈍iat zewn皻rzny przychodzi do Lipiec, kt鏎e le膨 na drodze w璠r闚ek 瞠brak闚, agitator闚 ludowych. Czasem wie staje si celem wyprawy przedstawicieli w豉dzy - urz璠nik闚 albo stra積ik闚.

Gdzie w tym 鈍iecie jeszcze, ale w rzeczywisto軼i prawie poza nim, znajduje si dw鏎 szlachecki z jego w豉snymi sprawami. Gdzie dalej, ca趾owicie poza terenem akcji, le膨 pobliskie wsie. Ich mieszka鎍y, przychodz do Lipiec do ko軼io豉 lub do karczmy, a w wyj徠kowym wypadku z s御iedzk pomoc przy pracach w polu. Lipce to przestrze realna, bliska; mityczna staje si natomiast Ameryka - odleg豉 i tajemnicza. Przestrze wiejska jest zarazem otwarta dzi瘯i krajobrazowym przestworom i zamkni皻a - bo pozostaj帷a w kr璕u dogmat闚 spo貫cznych.

Wie Lipce jest -- w sensie kompozycyjnym - "samowystarczalna". Jest w niej wszystko: ko軼i馧 i karczma, cmentarz, m造n i wiatrak, dw鏎 i cha逝py, ogrody i 陰ki, sady, drogi i 軼ie磬i, i przede wszystkim - pola. Odbiciem analogicznym tego schematu b璠zie gospodarstwo najbogatszego gospodarza. Znajduj si w nim prawie wszystkie pozycje wiejskiego inwentarza - - budynki mieszkalne, zabudowania gospodarskie, rozmaite rodzaje upraw, zwierz皻a, cz這nkowie rodziny i robotnicy, stali oraz sezonowi, przedmioty codziennego u篡tku i przedmioty "鈍i徠eczne".

Krajobraz naturalny wsp馧gra z tworami r彗 ludzkich. Jest las, 陰ki, rzeka, wzg鏎za itd. z jednej strony, z drugiej za - pola, pastwiska, staw, sady. Wszystko to zosta這 podzielone i to w spos鏏 ustalony hierarchicznie. U szczytu spo貫cznej piramidy posiadania znajduje si dziedzic, potem najbogatszy Boryna i inni - w鎩t, so速ys, kowal, m造narz. Obok nich, mi璠zy dziedzicem a ch這pami-gospodarzami, znajduje si w hierarchi spo貫cznej ksi康z - zw豉szcza ze wzgl璠u na jego specyficzne znaczenie moralne z racji pe軟ionych funkcji duchownego (ale r闚nie dlatego, 瞠 posiada pola, krowy, konie, pasiek - a wi璚 "gospodaruje" w jakim sensie) i organista. Kolejno gospodarze coraz ubo窺i, a wreszcie komornicy (nie zaliczani do gospodarzy!), mieszkaj帷y k徠em i chodz帷y na odrobek oraz 瞠bracy. Gdzie mi璠zy ubo窺zymi gospodarzami a komornikami rozpo軼iera si warstwa nieokre郵onego, wiejskiego "lumpenproletariatu" - parobcy i s逝dzy, ko軼ielny Jambro篡, poniek康 "p徠nik" Roch, 砰d-karczmarz. Gospodarze bogatsi, warto zaznaczy, to ci, kt鏎zy maj du穎 ziemi, albo ziemi i dodatkowo wykonuj zaw鏚 kowala czy m造narza lub te pe軟i funkcj w鎩ta albo so速ysa. A zatem nie tylko stan posiadania, lecz r闚nie specyficzna wiedza i umiej皻no嗆 okre郵aj status spo貫czny cz這nka zbiorowo軼i wiejskiej. Dlatego te ksi康z, maj帷y mniej ziemi ni Boryna, by wa積iejsz osob z racji spe軟ianych funkcji posiadaj帷ych dodatkow rang sakraln. Podobnie z w鎩tem, so速ysem, a zw豉szcza pisarzem jako przedstawicielami urz璠u i w豉dzy. Uk豉d taki spotykamy i we wcze郾iejszych utworach pozytywist闚 - Prusa, Sienkiewicza (Szkice w璕lem, Bartek Zwyci瞛ca), Orzeszkowej.

Ten kszta速 i wymiary 鈍iata powie軼iowego zosta造 zrealizowane poprzez dzia豉nie dwuetapowe. Reymont pisz帷 sw powie嗆 dokona selekcji posiadanych wiadomo軼i na temat rzeczywisto軼i wiejskiej, a nast瘼nie odpowiednio je ukszta速owa w wymiarach tematycznych, kompozycyjnych i j瞛ykowo-stylistycznych. W rezultacie, takich z這穎nych zabieg闚 powsta literacki model spo貫czny, w kt鏎ym panuj pewne obyczaje i rz康z pewne prawa. Przedstawione w powie軼i s w jakim stopniu odbiciem sytuacji wsi polskiej w zaborze rosyjskim w drugiej po這wie XIX wieku. Trzeba jednak pami皻a o tym, 瞠 opis rzeczywisto軼i u Reymonta nie jest np. naukowy, lecz artystyczny, literacki. Wiadomo軼i ekonomiczne, socjologiczne, historyczne, psychologiczne, folklorystyczne oraz osobiste do鈍iadczenia pisarza zosta造 podporz康kowane zasadom konstrukcyjnym dzie豉 sztuki. "Wszelkie 鈔odki artystycznego wyrazu, ca豉 alchemia literacka, ca豉 anatomicz-no嗆 analitycznej obserwacji i rekonstrukcji artystycznej, wszystko oddane zosta這 wy陰cznie w s逝瘺 dzie豉 jako utworu artystycznego" - powiada o Ch這pach Tadeusz Peiper.

Istotnie. W powie軼i Ch這pi 鈍iat przedstawiony zosta bardzo celowo zorganizowany, by spe軟i zamys artystyczny, stworzy epick, symboliczn wizj wsi. Temu celowi podporz康kowa autor Ziemi obiecanej konstrukcj akcji i fabu造, opart na specyficznych w豉sno軼iach czasu i przestrzeni.

O czasie w Chlapach napisano sporo. Wymie闓y tu prace Marii Rzeuskiej, Kazimierza Wyki, esej Stanis豉wa Balbusa. To, co dzieje si w powie軼i, zosta這 rozdzielone w rytm i cykl czasu przyrodniczego. Bezpo鈔ednie powi您anie codziennego 篡cia wiejskiego i pracy z przyrod powoduje 軼is陰 zale積o嗆 mi璠zy kalendarzem biologicznym a dzia豉lno軼i cz這wieka. Powie軼iowe ramy temporalne rozpoczynaj si sytuacj niebanaln. Otwiera cykl roczny utworu nie obraz narodzin wiosennych, lecz panorama jesieni. Przyroda, barwy krajobrazu, 鈍iat這, prace polowe wykazuj d捫enie do zimowego letargu, tempo akcji zostaje zwolnione, "u酥ione". Z Lipiec, wyrusza na w璠r闚k "zarobkow" 瞠braczka Agata. Ko鎍zy si wykopywanie kartofli, nadchodz s這ty jesienne. Ale zamkni璚ie jesieni jest - na przek鏎 wszystkiemu - dynamiczne i pe軟e 篡cia. Wesele Macieja Boryny z Jagusi Dominikow kipi 篡wio這wo軼i zabawy, migotem zmieniaj帷ych si szybko scen, przywodz帷ych nieodparcie na my郵 malarstwo Brue-gla "ch這pskiego". W kulminacyjnych momentach zabawy weselnej nast瘼uje nag豉 zmiana obrazu, kt鏎y prezentuje teraz konaj帷ego w pobliskiej oborze Kub. Koniec wesela o 鈍icie i ostatnia 酥iewka Dobranoc pa雟twu m這dym r闚nocze郾ie ze 鄉ierci parobka Kuby rozgrywaj si w momencie nadej軼ia zimy:

"A dzie podnosi si ci篹ko i cicho, porankowe brzaski sia造 na 鈍iat pos瘼ne, nieprzeniknione zwa造 chmur, a ju przed samym wschodem s這鎍a zamroczy這 si z nag豉 i pociemnia這, zacz掖 pada 郾ieg. Polatywa zrazu z rzadka [...] a si i potem roz郾ie篡這 na dobre.

好ieg sypa jakby przez g瘰te sito, pada prosto,'r闚no, jednostajnie bez szelestu i pokrywa dachy, drzewa, p這ty i ziemi ca陰 jakby pobielonym, szarawym prz璠ziwem albo tym pierzem niedartym".

Cz窷 druga powie軼i, "Zima", rozpoczyna si scenami zmaga pomi璠zy jesieni a p騧niejsz por roku. O ile "Jesie" wype軟i造 zaloty i wesele Boryny, o tyle "Zima" pokrywa si z histori nieudanego ma鹵e雟twa i niesnaskami rodzinnymi z jednej strony, z drugiej za, szerszej spo貫cznej - ze sporem o serwituty. Ko鎍zy cz窷 drug bitwa o las i nieco melodramatyczne rozwi您anie konfliktu mi璠zy Antkiem a Boryn. Cz窷 trzeci, "Wiosn", otwiera - jako antyteza jesieni -powr鏒 瞠braczki Agaty, a zamyka 鄉ier Boryny, wystylizowana w wymiary mistycznej symboliki mitu agrarnego. Pogrzeb Macieja Boryny (w czasie kt鏎ego dowiadujemy si kilku istotnych fakt闚 z przesz這軼i zmar貫go) to pocz徠ek "Lata", koniec powie軼i za - wyp璠zenie Jagusi ze wsi.

R闚nolegle rozwija si w tych czterech porach roku, jak ju wspomniano, w徠ek rodziny Boryn闚 i, zwi您ane z nim, w徠ki los闚 pozosta造ch mieszka鎍闚 Lipiec.

Wida zatem, jak na naturaln struktur czasow (pory roku) i przestrzenn (terenow) nak豉da si bardzo z這穎na siatka zwi您k闚 gospodarczych, ekonomicznych i nadbudowanych na tej bazie - kulturowych, obyczajowych, politycznych, historycznych, religijnych (rola
1 funkcja ksi璠za, organisty, nauczyciela, pisarza, w鎩ta, so速ysa). Nb. i one zosta造 w praktyce sprowadzone do bazy ekonomicznej. Reymon-towskie poczucie rzeczywisto軼i wywo逝je obraz, kt鏎ego cechy mo積a okre郵i mianem "patosu codzienno軼i". Realizm konstytuuje tu warto軼i 鈍iata fikcji powie軼iowej, 鈍iata - mimo naturalistyczno-mo-dernistycznej metaforyki i symboliki - - racjonalistycznego. Bardzo 豉two z barwnych opis闚 篡cia wiejskiego dadz si wydzieli partie tekstu prezentuj帷e z nieomal socjologiczn precyzj gospodarczo-spo-貫czne jego aspekty.

Najmniejsz spo貫czn kom鏎k - swoistym mikromodelem - jest tu rodzina. Najdok豉dniej opisano dom Boryn闚 - wok馧 domu koncentruje si 篡cie najbli窺zej rodziny. G這w wszystkiego jest gospodarz, rz康ca, pan woli swojej i innych, szafarz, prawodawca i egzekutor, w豉dca nieomal absolutny, decyduj帷y o wszystkim. Znacznie poni瞠j w hierarchii rodzinnej znajduje si 穎na, ewentualni rodzice gospodarza (篡j帷y "na swoim" lub tzw. "wycugu"), jego dzieci, wreszcie nie z陰czona wi瞛ami krwi s逝瘺a: parobcy, "dziewuchy", i ... zwierz皻a. Te ostatnie s wyznacznikiem warto軼i "maj徠ku", odgrywaj wa積 rol "篡wicieli", nie raz, nie dwa podnosi si je tak瞠 do rangi wy窺zej, szczeg鏊nie w czasie 鈍i徠 ludowych i obrz璠闚 religijnych, prze篡wa si i op豉kuje ich utrat, w krytycznych momentach przyprowadza do cz窷ci mieszkalnych, leczy.

Aczkolwiek gospodarz jest w豉dc tego miniaturowego kr鏊estwa, zdarzaj si, przeciw niemu skierowane, odruchy buntu (tak jak Antka przeciw ojcu). Bunt przeciwko zastanym warto軼iom, tak瞠, a mo瞠 nawet najcz窷ciej, prezentowanym przez osob ojca, jest charakterystyczny dla modernizmu. Ekspresjonizm podniesie go (cho w innej nieco postaci - obalenia 鈍iata mieszcza雟kiego) do rangi naczelnej cnoty estetycznej i ideowej. U Reymonta przeciwstawienie si w豉dzy ojcowskiej ma genez motywowan naturalistycznie, przez si喚 pop璠u seksualnego. Ca豉 wie buntowa si mo瞠 przeciw innemu "w豉dcy", przeciw "rz康z帷emu" dziedzicowi. Motorem wszystkich bunt闚 s, m闚i帷 po prostu, problemy ekonomiczne, owo s造nne posiadanie lub brak posiadania. Reymont co prawda bunt Antka motywuje tak瞠 innymi okoliczno軼iami, ale w ostatecznym rozrachunku walka dotyczy podzia逝 maj徠kowego, nie za problem闚 moralnych, zwi您anych z konfliktami psychologicznymi. To jest zasadnicze 廝鏚這 antagonizm闚, to jest pow鏚, dla kt鏎ego kojarz si niedobrane ma鹵e雟twa, a mieszka鎍y Lipiec k堯c si, bij, oszukuj i procesuj.

Na formy bytu spo貫cznego maj wp造w tak瞠 takie czynniki, jak sakralizacja, obrz璠owo嗆 (mitologia, rytua) wynik貫 z tradycji ludowej i religijnej oraz zachowanie i my郵enie, wyp造waj帷e r闚nie m. in. z powy窺zych przyczyn.

Mity ch這pskie, nieroz陰czne z mitami ziemskimi i przyrodniczymi, 陰cz si tutaj z mitologi narodow, kt鏎 g這sz opowie軼i p徠nika Rocha o "dawnych polskich kr鏊ach". Dochodz do tego zaczerpni皻e ze 鈔edniowiecznych legend chrze軼ija雟kich przetransformowane w rodzimy folklor w徠ki biblijne.

安i皻e jest wszystko to, co zwi您ane jest z religi, cho jak to cz瘰to bywa w przypadku wiary ludowej, dopuszczalne s odchylenia od doktryny, zdarzaj si natomiast ostre przejawy krytycyzmu pod adresem s逝g ko軼io豉. Chwalony za "ludzko嗆" proboszcz lipecki decyduje si w ko鎍owej fazie napi耩 naros造ch wok馧 Jagusi przymkn望 oczy na nadchodz帷y samos康, byle si nie nara瘸 wi瘯szo軼i: "Nie mieszam si do niczego, r鏏cie co chcecie, ja nie wiem o niczym i jutro z rana jad do 畝rnowa na ca造 dzie". To odsuni璚ie si od wszystkiego jest r闚noznaczne z wydaniem wdowy po Borynie na pastw rozw軼ieczonego t逝mu.

Jest te w Ch這pach kr鏂iutka, niemal niezauwa瘸lna a doskona豉 scenka, w kt鏎ej religijno嗆 陰czy si ze 鄉ieszno軼i. Pan Jacek odm闚iwszy bardzo pobo積ie pacierz u zw這k Boryny na odchodnym mimochodem zapala fajeczk od p這mienia 鈍iecy gromnicznej, na郵aduj帷 tym gestem, nie鈍iadomie oczywi軼ie, osiemnastowiecznych libertyn闚.

W niezmienne schematy przekszta販i豉 si te obrz璠owo嗆 鈍iecka, zwi您ana z czynno軼iami gospodarskimi (oprawianie i podzia mi瘰a krowiego czy 鈍i雟kiego, darcie pierza, szatkowanie kapusty, prz璠zenie itd.) lub wydarzeniami bardziej uroczystymi, zw豉szcza je郵i wi捫 si one z dzia豉niem sakralnym, np. wesele ze 郵ubem, stypa z pogrzebem.

Wszystko to warunkuje sposoby zachowa indywidualnych i spo貫cznych, my郵enie jednostkowe i og鏊ne. Niema陰 przy tym rol pe軟i uczucia, ujmowane w konwencji biologicznego naturalizmu "bestii ludzkiej". Niemniej nie naturalistyczny idealizm, lecz w gruncie rzeczy materialistyczny realizm widzenia i opisywania 鈍iata determinuje postawy i zachowanie jednostek i spo貫cze雟twa wiejskiego w Ch這pach. Spos鏏 przedstawiania rzeczywisto軼i jest taki, 瞠 te kategorie zosta造 sprowadzone przede wszystkim do elementarnej - 郵epej mi這軼i do ziemi, atawistycznej si造, objawiaj帷ej si w rozmaitych sytuacjach.

R騜norodno嗆 widzenia 鈍iata na r騜nych jakby poziomach uj掖 Kazimierz Wyka w spos鏏 nast瘼uj帷y. Wyr騜nia on w Ch這pach trzy sposoby obserwacji i relacji, trzech narrator闚, kt鏎ych okre郵a mianem "stylizatora m這dopolskiego", "wsiowego gadu造" i obserwatora realistycznego. Najcz窷ciej g這s zabiera w powie軼i 闚 "gadu豉", tote przewa瘸 w utworze ten w豉郾ie "prosty" spos鏏 postrzegania i rozumienia 鈍iata. Wyka wywodzi t postaw narratorsk z tradycji gaw璠y charakterystycznej dla naszej literatury, podkre郵aj帷 zarazem, 瞠 przesz豉 ona w dziele Reymonta ewolucj od gaw璠y szlacheckiej do gaw璠y ch這pskiej. Takie spojrzenie narracyjne wsp馧brzmi z precyzj obserwacji realistycznej. Trzecia struktura narracyjna, a zarazem trzeci styl pisarski w Ch這pach - m這dopolski - - opr鏂z interpretowania 鈍iata przedstawionego w konwencji modernistycznej nastrojowo軼i, symbolizmu i metaforyczno軼i pe軟i dodatkow funkcj kompozycyjn, organizuj帷 poszczeg鏊ne elementy powie軼i w planowan ca這嗆 konstrukcyjn epopei. Tendencje epickie w stylizacji m這dopolskiej ujawniaj si w warstwie opisowej t豉 i zdarze zarysowanych wszerz i w g陰b.

Z powodu specyficznej izolacji wsi i jej niewielkich stosunkowo rozmiar闚 jednostki .- wszystkie - bardzo wyra幡ie determinuj si wzajemnie. Nieustannie kto jest komu kumem, kto si z kim wadzi, przyja幡i lub kocha. Interesy s wsp鏊ne albo przynajmniej wiadome wszystkim. W takim modelu cywilizacyjnym wie jest wsp鏊not, a rzeczywistym bohaterem powie軼i staje si zbiorowo嗆. Podobnie jak w innych utworach Reymonta (np. w Ziemi obiecanej) autor daje syntez pewnego 鈔odowiska. Jednostka nie jest w stanie dokonywa zmian ca這軼i; to ca這嗆 wp造wa na ni i j kszta速uje. Indywidualni bohaterowie okazuj si elementami zbiorowo軼i, silnej organizacji spo貫cznej i to nie automatycznie, ale dzi瘯i wzajemnym, rozlicznym powi您aniom. Ch這p staje si wtedy istotnym sk豉dnikiem narodowym. Reymont reprezentuje stanowisko odmienne ni np. Dyga-si雟ki (a tak瞠 Zola czy Maupassant), kt鏎zy w odniesieniu do ch這pa g這sili naturalistyczne koncepcje, pe軟e krytycyzmu i pesymizmu. Ch這pi s tu raczej bli窺i optymistycznemu B這gos豉wie雟twu ziemi Hamsuna (tak瞠 ze wzgl康u na modernistyczne akcenty mistyczne), czy nawet utworom Orzeszkowej.

Naturaln i spo貫czn histori rodziny Boryn闚 - u篡waj帷 terminu Zoli - obserwujemy na niewielkiej przestrzeni jednego roku. Ale jest to rok obfity w zdarzenia, nie tylko powtarzaj帷e si w ramach jednego cyklu, ale i w wypadki specjalne, istotne dla pojedynczych przedstawicieli rodziny, dla ca貫j rodziny i ca貫j wsi wreszcie. Przemija jedno pokolenie i przychodzi nowe. "Win" Reymontowskiego naturalizmu jest przenoszenie zagadnie spo貫cznych w sfer "historii naturalnej". Ale zasada pars pro fofo staje si w tym przypadku zasad typo-wo軼i. Rodzina Boryn闚 staje si reprezentatywna w stosunku do spo貫cze雟twa wiejskiego w og鏊e, 鈍iat Boryn闚 i ich bliskich jest 鈍iatem polskiej wsi.

Zaznaczmy, przy okazji problematyki postaci, sceniczno嗆 w kompozycji Reymonta. Bohaterowie ,,graj" jak na scenie teatralnej. Ruchy, gesty, mimika, dialogi i zachowanie os鏏 w powie軼i jest nader plastyczne. Psychologiczne tre軼i ilustruje zewn皻rzne zachowanie postaci. Adam Grzyma豉-Siedlecki nazwa z tego powodu Reymonta "malarzem powie軼i".

Ciekawe s losy dw鏂h postaci z kr庵u rodziny Boryn闚: gospodarza Macieja i parobka Kuby. Nie s one typowe dla klasy ch這pskiej w wieku XIX, ale s charakterystyczne, 鈍iadcz o losach wsi w drugiej po這wie stulecia i o liniach podzia逝 przebiegaj帷ych wewn徠rz ch這pskiego spo貫cze雟twa.

Ch這p - to cz這wiek, kt鏎y 篡je z w豉snej pracy, ale jest posiadaczem ziemi. Posiada j w豉軼iwie od niedawna, bo uw豉szczenie ch這p闚 w Kr鏊estwie nast徙i這 w rezultacie rozgrywek politycznych caratu dopiero po roku 1863 (mniej wi帷ej w tym samym okresie stany po逝dniowe przegrywaj wojn i zostaje zniesione niewolnictwo Murzyn闚 na drugiej p馧kuli). Zatem ziemia jest w ch這pskich rakach dopiero od niedawna i ju zd捫y這 si pog喚bi rozwarstwienie ekonomiczne wsi, przedstawione we wcze郾iejszych wywodach. Losy Boryny i jego parobka s diametralnie r騜ne.

Kiedy umiera Maciej Boryna pozostawia spadkobiercom 32 morgi - przesz這 16 hektar闚, czyli oko這 160 tysi璚y metr闚 kwadratowych! - ziemi uprawnej, opr鏂z tego pastwiska, las, budynki, 篡wy i martwy inwentarz, a nawet przedmioty zbytku i got闚k.

Kiedy umiera Jakub Socha nie pozostawia nic, cho "ojce byli gospodarze". Rzecz znamienna - obaj, w ramach artystyczno-ideowej kompozycji, brali udzia w powstaniu styczniowym. W Ch這pach jest o tym kilka razy mowa (innym weteranem jest ko軼ielny Jambro篡, pami皻aj帷y czasy insurekcji ko軼iuszkowskiej i Naczelnika - reminiscencje zainteresowa Reymonta epok). Mo瞠my si domy郵a, jak potoczy造 si losy okaleczonego w bojach w roku 1863 Kuby. Trudniej przysz這by nam natomiast zrekonstruowa drog Macieja Boryny do stanowiska pierwszego gospodarza, pierwszego bogacza we wsi.

Historia powstaniowa Kuby i dziedzicowego brata - pana Jacka przypomina inne dzieje - ksi璚ia Odrow捫a i Salomei Brynick貫j w Wiernej rzece 疾romskiego. Uratowany powstaniec, przedstawiciel wy窺zej warstwy, wyje盥瘸. Ci, kt鏎zy mu pomagali, pozostaj bez nagrody. Jakub Socha na w豉snych plecach wynosi z pola bitwy rannego szlachcica. Przedstawiony zosta zreszt Socha przez autora jako cz這wiek dobry, uczciwy, niezmienny w rozmaitych kolejach losu, altruista, ewangeliczny w swej prostocie przyjaciel wszystkich i wszystkiego. Ocalony przeze pan Jacek pragnie go wynagrodzi, poszukuje go po okolicznych wioskach, wreszcie przybywa zbyt p騧no, mo瞠 ju tylko zaduma si na grobie powsta鎍a- ch這pa.

Pan Jacek r闚nie jest cz這wiekiem ewangelicznym .- sprawiedliwym i dobrym. Nie bacz帷 na sw鎩 wysoki stan szlachecki "brata si z ludem" - pomagaj帷 ch這pom przy pracy, udzielaj帷 pomocy materialnej. W Plac闚ce Prus wykpiwa (nb. r闚nie spokrewnionego z dziedzicem) szlacheckiego demokrat, farmazona pe軟ego dobrych ch璚i, ale nie znaj帷ego i nie rozumiej帷ego wsi. W Ch這pach pan Jacek, pocz徠kowo obserwowany podejrzliwie, zdobywa zaufanie wsi swoimi uczynkami. W jego portrecie spotykamy 郵ady dzia豉 libera堯w i demokrat闚 szlacheckich, kt鏎zy - zw豉szcza w obliczu przemian politycznych i historycznych -*- d捫yli do zbratania si z ludem, w ramach takiej czy innej ideologii ludoma雟kiej ju w epoce przedpowstaniowej. Potem byli to pozytywni organicznie y, sze-rzyciele o鈍iaty, wreszcie dzia豉cze ruch闚 socjalistycznego, narodowego i in.

Na pogrzebie Boryny po raz pierwszy m闚i si o nim w s這wach nast瘼uj帷ych: "Dobry to by cz這wiek i prawy Polak. By z nami w powstaniu, przysta do partii dobrowolnie". Dobrze to 鈍iadczy o obywatelskiej, patriotycznej postawie pierwszego bohatera powie軼i Reymonta, ale w spos鏏 zgo豉 zagadkowy wik豉 ewentualn rekonstrukcj jego los闚. Ziemi otrzymywano przecie za usmirienie pol-skowo miatie瘸, a na pewno nie za walk w szeregach "buntowszcay-k闚". Je郵i za Boryna przed powstaniem posiada ziemi... to za walk w "partii" partyzanckiej powinien j utraci. Nale篡 przypuszcza, 瞠 autentyzm fakt闚 historycznych zosta tu znowu 鈍iadomie podporz康kowany d捫eniu do komponowania ideologicznej wymowy dzie豉.

Kto rz康zi spo貫czno軼i ch這p闚 w Lipcach? Czy tylko naturali-styczne nami皻no軼i? By豉 ju po cz窷ci mowa o tym. "Dziedzic ci panuje, ksi康z ci panuje, urz璠nik ci panuje - a ty ino r鏏 a z g這du zdychaj i ka盥emu si nisko k豉niaj" -- powiada jeden z bohater闚 powie軼i. Wymienieni potentaci s uosobieniem w豉dzy wy窺zej - politycznej czy ekonomicznej. Ale na ko鎍u utworu rzecz nabiera innego wymiaru, bardzo wymownego zreszt w okre郵onej historycznej sytuacji. W ostatecznej konkluzji bowiem Reymont problem ten przedstawia inaczej. Gromad rz康zi gromada. Wyp璠zenie Jagusi ze wsi, czyn brutalny i sk康in康 godny pot瘼ienia, jest tu 鈍iadectwem woli spo貫czno軼i, kt鏎a r闚na si prawu, owocem dzia豉lno軼i zbiorowej, wyrazem si造 tkwi帷ej w jedno軼i ch這pskiej. "Straszna rzecz gniew ca貫go narodu, straszna!" -- brzmi jedno z ko鎍owych, komentatorskich zda epopei. Wsp鏊nota, jak si okazuje, jest zdolna do wyra瘸nia swych 膨da, mo瞠 nawet sprzeciwi si w豉dzy oficjalnej polityki (oczywi軼ie, polityki rosyjskiego zaborcy, co do嗆 wyra幡ie zosta這 przedstawione w historii walki o polsk szko陰 dla Lipiec).

Cz這wiek spo貫czny wsi symbolizuje tu, w przejrzy軼ie zawoalowa-nej formie, spo貫cze雟two polskie. 安iat Ch這p闚 to model potencjalny narodu polskiego, szarpanego z zewn徠rz i poprzez wewn皻rzne sprzeczno軼i, kt鏎y jednak w chwilach wa磬ich zdobywa si na takie czy inne, ale znacz帷e (w sensie spojrzenia w przysz這嗆) odruchy solidaryzmu.

Ch這pi, przeciwstawiaj帷 si wielowiekowej tradycji artystycznej, silnie spetryfikowanej w przypadku literatury polskiej, nie s sielank. Reymontowskie widzenie 鈍iata nie jest rustykalne, lecz realistyczno-naturalistyczne (realizm opisu i naturalistyczna motywacja dzia豉 i zachowa). Ch這pi staj si aktywn i coraz bardziej 鈍iadom si陰 narodow. Ludowy mit, wyraz partykularyzmu, kt鏎y czyni ze wsi ca造 鈍iat weso造 i spokojny, i odpowiednio t wie kszta速uje, zostaje tu obalony. A je郵i stylizowany motyw ludowy przewija si na kartach powie軼i, to stanowi na og馧 pretekst do zastosowania kompozycyjnych metafor i symboli 豉twych do rozszyfrowania. Chocia jest to ludowy spos鏏 widzenia 鈍iata, akcja ch這pskiej epopei toczy si wyra幡ie ,,tu" i "teraz" (dla my郵enia ludowego nie istnieje poj帷ie "przesz這軼i" bli窺zej i dalszej), wiadomo po zapoznaniu si z utworem, 瞠 鈍iat Reymontowskich Ch這p闚 i jego sprawy to co znacznie wi璚ej ni wie Lipce, 瞠 ch這pi to co wi璚ej ni jeden Boryna i garstka "gospodarzy", to obraz wsp馧zale積o軼i jednostki ludzkiej - spo貫cze雟twa - narodu.

grudzie 1976

STRONA G紟NA - kliknij! Biblioteka Zespo逝 Szk馧 Urszula雟kich wRybniku / bibliofilur@poczta.onet.pl