EDUKACJA REGIONALNA NA LEKCJACH POLSKIEGO

Autorskie pomysły Bogusławy Kordas

1        Wstęp

 

          Przedstawione konspekty lekcji to autorskie pomysły lekcji, samodzielne całostki lekcyjne przeznaczone dla klas gimnazjalnych, realizowane w ramach lekcji języka polskiego. Cele typowo polonistyczne, nakładają się w wyżej wymienionych lekcjach na wychowawcze, a centralnym punktem każdego spotkania staje się wysłuchanie monologu Ślązaka Roku 2001, 1994, 2001 - wszyscy z Rybnika bądź najbliższej okolicy. (płyta z nagraniami monologów dołączona jest do pamiątkowego wydania książki "Po naszymu - czyli po śląsku". Wyd. it@tis 2002)

 

Obserwacja tego co mówią gawędziarze (opis obyczajów, świat wartości, refleksje metafizyczne)

 i jak mówią (gwara przejawiająca się na różnych poziomach języka) prowadzi do uświadomienia sobie przez uczniów specyfiki naszego regionu, tego co w nim swoiste i tego co wspólne dla całego obszaru Polski.

Oddzielnym pomysłem jest wycieczka do muzeum biograficznego Gustawa  Morcinka. Tekst "Łyska z pokładu Idy" przywołany zostaje jako kontekst dla monologu pana Henryka Konska (klasa II). Kontynuacja wątku związanego z tym śląskim pisarzem prowadzi wprost do Skoczowa (oddalonego od Rybnika o 40 km), a forma wycieczki będzie dobrym urozmaiceniem szkolnych zajęć.

 

 



2        Konspekt lekcji dla klasy I gimnazjum

 

2.1       Temat: "Tyta"-  we wspomnieniach naszych i Młodzieżowej Ślązaczki Roku 2001

 

Cele operacyjne:

.       Uczeń potrafi nazywać uczucia, dzielić się wspomnieniami( aspekt integracyjny- początek roku szkolnego w nowej szkole)

.       Uświadamia sobie sens górnośląskiego zwyczaju "wręczania tyty" i widzi jego unikatowy charakter na tle innych regionów Polski (edukacja reg. T.6)

.       Rozpoznaje gwarowy kod przekazu - słyszy różnice fonetyczne, fleksyjne, słownikowe i frazeologiczne w wysłuchanym monologu( eduk. reg. T.7)

.       Definiuje pojęcie "gwara", "dialekt"

.       Rozumie bądź poznaje( dzieci niegwarowe) znaczenie słów związanych z przeżyciami pierwszoklasisty

 

Metody pracy:

.       Swobodna rozmowa

.       Pogadanka w oparciu o album- katalog "Dzieciństwo"

.       Wysłuchanie nagrania monologu Hani Kołek-Młodzieżowej Ślązaczki Roku 2001

.       Praca na tekście monologu (analiza języka)

 

Środki:

.       Zdjęcia dzieci i nauczyciela (!) z rodzinnych albumów.

.       Katalog wystawy "Dzieciństwo". Wyd. Muzeum Śląskie, wrzesień 2003

.       Odtwarzacz i płyta CD z monologiem

 

Tok lekcji:

Działania  nauczyciela

Oczekiwane odpowiedzi uczniów

1.Ogniwo wstępne

Nauczyciel prosi o podzielenie się doświadczeniami osobistymi związanymi z pierwszym dniem w szkole podstawowej

 

Dzieci mówią o zapamiętanych uczuciach związanych z 1.IX( strach? zagubienie? osamotnienie? wyróżnienie? radość?...),

Prezentują zdjęcia z rodzinnych albumów, wskazują na stały ich rekwizyt- tytę

 

Jakie intencje ze strony rodziców towarzyszą "obrzędowi" wręczania dziecku tyty? Ułatwić start, "osłodzić" pierwsze stresy, niepowodzenia- SZACUNEK DLA DZIECKA, jego uczuć
2.Część główna lekcji

Uzupełnienie wiedzy na temat zwyczaju:

 
a)  znany tylko na Śląsku  
b)  najstarsze świadectwo fotograficzne- lata 20-te (album "Dzieciństwo")

c)  dostrzeganie potrzeb dziecka wśród       zamożniejszych, śląskich rodziców już w początkach wieku XX  to wyjątkowość, bo powszechne myślenie o dziecku jako istocie wrażliwej, potrzebującej akceptacji, uwagi, obecności dorosłego, rozwijania jego zainteresowań, liczenia się z uczuciami to pogląd dosyć młody jeśli chodzi o powszechne myślenie( por. album, obraz dziecka w literaturze, lit. dla dzieci)

 

 

Samodzielny zapis najistotniejszych faktów związanych ze zwyczajem- odczytanie, ewentualna korekta

   
Wysłuchanie monologu Hani Kołek - 7min.10s. Dzielenie się uwagami, uczuciami, rozpoznanie kodu przekazu, podanie gwarowych określeń
Podane przez dzieci gwarowe określenia zapisuje w słupkach Uczniowie próbują okryć klucz takiego zapisu. W efekcie pracy powstaje tabelka uzupełniona przez dzieci w trakcie ponownego wysłuchania.

 

 

Zmiany fonetyczne Zmiany fleksyjne Zmiany leksykalne Zmiany frazeologiczne
prziszli chodziłach szumny zawołać z lotania
żol szłach paskudy dostać tyta
nieposłeszno du dom rechtorka dostać w tyta
pryndko   łoński dostać od Dzieciątka
stanyła   spodek wparzyć do tyty
zygarek   klajd  
pierszoki   wadzić się  
    szkolorz  

 

Ogniwo końcowe

Wnioski dotyczące języka wypowiedzi

.       Dziewczynka mówi gwarą (gwara - terytorialna odmiana języka ogólnego).

.       Gwara okolic Skrzyszowa charakteryzuje się swoistą wymową, słownictwem i frazeologią, najwięcej zmian w porównaniu z językiem ogólnym jest w warstwie słownikowej i frazeologicznej, najmniej w fleksyjnej, składnia bez zmian.

.       Typowe zmiany fonetyczne:

W języku ogólnym W gwarze
y  (przyszli) i (prziszli)
a (żal) o (żol)
e (zegarek) y (zygarek)
ę (prędko) ynt (pryntko)

 

Zadanie domowe dla chętnych:

Ułóż monolog w gwarze o wybranym wydarzeniu z twojego życia.


 


3          Konspekty lekcji dla klasy II gimnazjum

 

3.1       Temat: O ginących zawodach - na Śląsku i nie tylko.

 

Cele operacyjne:

.       Uczeń uświadamia sobie sprawę "ginących"- w związku z rozwojem techniki- zawodów

.       Dokładniej poznaje pracę "koniorza"

.       Poznaje formanty charakterystyczne dla rzeczowników- wykonawców czynności(-arz, -acz, -i(y)ciel)

.       Rozpoznaje gwarowy kod przekazu - słyszy różnice fonetyczne, fleksyjne, słownikowe i frazeologiczne w wysłuchanym monologu( eduk. reg. T.7)

.       Definiuje pojęcie "gwara"

.       Rozumie bądź poznaje( dzieci niegwarowe) znaczenie słów związanych z pracą na kopalni

.       Poznaje fragment tekstu G.Morcinka "Łysek z pokładu Idy"

.       Nazywa zjawisko stylizacji językowej( dialektyzacja)

 

 

Metody pracy:

.       Wysłuchanie monologu pana Henryka Konska - Ślązaka Roku 1994

.       Analiza językowa tekstu monologu

.       Prezentacja wybranych fragmentów "Łyska z pokładu Idy" G.Morcinka

.       Pogadanka o utworze, analiza języka

 

Środki:

.       Odtwarzacz CD, płyta z monologiem

.       G.Morcinek, Łysek z pokładu Idy. W : G. Morcinek, Wybór nowel. WL, Kraków 1956.

.       J. Kaden-Bandrowski, Zawody.Zbytki. WL,Kraków 1982.

 

Tok lekcji:

Działania  nauczyciela

Oczekiwane odpowiedzi uczniów

1.     Ogniwo wstępne

Podanie tematu lekcji

 

 

 

2.   Część główna lekcji

Nauczyciel na tablicy zapisuje nazwy zawodów, czyta fragm. nowel J. Kadena-Bandrowskiego z tomu Zawody.Zbytki z pytaniem "o kim mowa"  

 - odpowiedzią jest nazwa dawno już niewykonywanych zawodów

 

Analizujemy pod względem słowotwórczym nazwy wykonawców czynności

Uczniowie zdają relację z zadania domowego z rozmów z rodzicami, dziadkami, starszymi członkami rodziny o zawodach, które wykonywano w czasach ich młodości.

Ustalają powód zaginięcia zawodu

 

 

 

 

druciarz, praczka

 

 

do podstawy słowotwórczej( która pochodzi od czasownika bądź rzeczownika) dodajemy przyrostek -ka,-arz;  ten typ słowotwórczy obecny i współcześnie( por. lekar-ka, nauczyciel -ka, dziennik-arz, aptek-arz)

Prezentacja monologu p. Henryka Konska z Gotartowic- Slązaka Roku 1994 (8min.50s.)  
Prośba o odtworzenie zdarzeń opowiedzianych przez p.Konska. Charakterystyka zawodu "koniorza". Szukanie pracy na kopalni, posada koniorza, koń spełniał funkcję dzisiejszej lokomotywy, ale nie "narzędziem" pracy- więź ze zwierzęciem (kończyna, rozmowy, współczucie, przyjaźń).
  

Specyfika języka wypowiedzi.

 

Pan Konsek opowiada gwarą (regionalna odmiana języka).Z zapamiętanych i wynotowanych przez nauczyciela na karteczkach form uczniowie uzupełniają tabelę.

 

Zmiany fonetyczne Zmiany fleksyjne Zmiany leksykalne Zmiany frazeologiczne
grziwa chodziłech gruba za łebonia
kuń jo przyszeł przodek mieć biedę
chruby jo dowiedzioł starać się w zegrodzie
sztympel jo siodech se sztajger wisieć w lufcie
dioboł chyciłech sie tyrać mieć głód
pochwolić obłapiłech sie piznąć chycić sie roboty
godać   gizd  
    zamorzyć  

 

Działania  nauczyciela

Oczekiwane odpowiedzi uczniów

 

Przeczytanie fragmentu Łyska z pokładu Idy (np. strona 277 od słów "Górnicy w podszybiu otworzyli windę" do "Koń tymczasem patrzał po ludziach"

Zachęta do obserwacji tematu i języka wypowiedzi .

Podobna tematyka (inne źródło potwierdzające prawdziwość zwierzeń "koniorza"

Autor naśladuje gwarę, ale zdecydowanie mniej form gwarowych niż w monologu p. Konska.

Zmiany fonetyczne i leksykalne obecne, choć stosowane niekonsekwentnie

Takie naśladowanie odmiany j. ogólnego i wprowadzenie jej do j. literackiego to STYLIZACJA. Wspólna redakcja notatki

G.Morcinek w swoich nowelach naśladuje gwarę śląską. Sięga po gwarowe słownictwo i fonetykę, ale zmiany nie są konsekwentne; frazeologia i składnia jak w j. ogólnym. Morcinek nie pisze gwarą, lecz ją naśladuje. Taki zabieg to STYLIZACJA GWAROWA inaczej DIALEKTYZACJA

2.     Ogniwo końcowe

  Jak oceniacie wartość usłyszanego monologu,

  pracę zbieraczy takich tekstów?

  Czy stylizacje gwarowe w tekstach literackich

  mają sens? Jaką pełnią funkcję?

 

?

 

uprawdopodobnienie wypowiedzi bohaterów, koloryt środowiska, a jednocześnie lepsze zrozumienie w szerszym kręgu odbiorców.

 

 

Zadanie domowe dla chętnych

Nagraj gwarową opowieść babci lub dziadka, zabaw się w językoznawcę-dialektologa i zanalizuj język twojego rozmówcy. Wskaż różnice między j. ogólnym a gwarą

 


WYCIECZKA PRZEDMIOTOWA

3.2       Temat: Gustaw Morcinek - śląski pisarz

 

Cele operacyjne:

.       Uczeń poznaje biografię Gustawa Morcinka

.       Zna najważniejsze tytuły utworów

 

Metody pracy:

Wycieczka do Muzeum im. Gustawa Morcinka w Skoczowie

 

Muzeum im. Gustawa Morcinka w Skoczowie
Oddział Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Cieszynie
43-430 Skoczów, ul. Fabryczna 5
tel./fax (033) 8532913
Kierownik Muzeum: Halina Szotek

 

Ekspozycja czynna:
wtorek, czwartek, piątek: 9.00 - 15.00
środa: 9.00 - 17.00
sobota, niedziela: 10.00 - 14.00
Muzeum nieczynne w poniedziałki i dni poświąteczne.

Istnieje możliwość udostępnienia ekspozycji poza godzinami otwarcia po wcześniejszym uzgodnieniu terminu

 

 

Ceny biletów:normalne3,00 zł od osoby

ulgowe1,50 zł od osoby

oplata za przewodnika - 20 zł,

lekcja muzealna - 20 zł

 


 


4        Konspekt lekcji dla klasy III gimnazjum

 

4.1       Temat: "Żywych zwołuję, zmarłych opłakuję, gromy kruszę" - o biciu dzwonów (2 godz. lekcyjne)

 

Cele operacyjne:

.       Uczeń uświadamia sobie znaczenie bicia dzwonów (teraz i w przeszłości) i swój stosunek do dźwięków "sakrum".

.       Uczeń poznaje frazeologizmy związane ze słowem "dzwon".

.       Rozpoznaje gwarowy kod przekazu - słyszy różnice fonetyczne, fleksyjne, słownikowe i frazeologiczne w wysłuchanym monologu( eduk. reg. T.7)

.       Definiuje pojęcie "gwara"

.       Rozumie bądź poznaje( dzieci niegwarowe) znaczenie słów abstrakcyjnych związanych z przeżyciami religijnymi

.       Dostrzega związek monologu z innymi tekstami literackimi ("motyw dzwonów")

 

Metody pracy:

.       Wysłuchanie monologu p. Betiny Zimończyk- Slązaczki Roku 2001

.       analiza językowa  i interpretacja tekstu

.       cicha lektura i piękna recytacja tekstów( bądź fragmentów) literackich, w których pojawia się motyw dzwonów

 

Środki:

.       Odtwarzacz CD, płyta z monologiem

.       Słownik frazeologiczny

.       Wybór tekstów: K. Przerwa-Tetmajer- Na Anioł Pański

        St. Wyspiański- Wesele(fragm.)

A.    Mickiewicz- Pan Tadeusz (fragm.)

B.    Heyduk- Legendy i opowieści o Krakowie. WL, Kraków 1985.

K. Wierman- Polskie dzwony. W : "Być sobą", 2001,nr7-8,ss.14-16.

       

Tok lekcji:             

 

Działania  nauczyciela

Oczekiwane odpowiedzi uczniów

1.     Ogniwo wstępne

Zamknijcie oczy, "zamieńcie się w słuch".

Wsłuchajcie się w dźwięki waszej dzielnicy miasta. Co słyszycie?

 

Pociąg? Samochody? Biegnące dzieci? ....

 

Bicie dzwonów.

 

Ten głos słyszany w każdym polskim mieście i na każdej wsi będzie dzisiaj przedmiotem naszej obserwacji. Podanie tematu lekcji.  
2.     Część główna lekcji

Kiedy biją dzwony? Co ogłaszają?

 

Msza Św, Anioł Pański, pogrzeb, nabożeństwa, dawniej - ostrzeżenie w chwili zagrożenia "bicie na trwogę"
Czy znacie inne frazeologizmy związane z dzwonem (w razie potrzeby sł. frazeologiczny) Serce dzwonu, serce jak dzwon, od wielkiego dzwonu, ostatni dzwonek, dzwonek loretański
O której godzinie biją dzwony w twojej parafii? Z ilu kościołów słyszysz dzwony? Jak odbierasz ich dźwięk?

(wspomnienie nauczyciela o "muzyce dzwonów" w Krakowie- w obrębie Rynku 10 kościołów!)

Swobodne wypowiedzi uczniów.
Wysłuchanie monologu pani Betiny Zimończyk (8 minut).  
Co jest tematem monologu? Z jakimi zdarzeniami i emocjami wiąże się słuchanie bicia dzwonów przez rybniczankę. Swobodna rozmowa po wysłuchaniu monologu. Samodzielny zapis ujmujący najważniejsze zagadnienia (zdarzenia - historia budowy parafialnego kościoła, zaangażowanie księdza proboszcza, jego walka z chorobą i śmierć, jego duchowa obecność wśród parafian i w sercu pani Zimończyk. emocje-cała gama uczuć: radość, fascynacja osobą ks. proboszcza- dobrego gospodarza, poczucie jedności i wspólnoty parafialnej, ból i cierpienie, pustka po stracie.

Refleksja- współczesny człowiek nie chce słucha dzwonów, przeszkadzają odpoczywać, są głosem Boga, sumienia, a to może być niewygodne

 Co dla was kryje się za frazeologizmem użytym przez p. Zimończyk "wyrzec się śląskiej ziemi"? ?
 W razie potrzeby komentarz o etosie Ślązaka

( pobożności, religijności, pracowitości, rzetelności w robocie, szacunku dla życia, dla innych- wszystkie te wartości widoczne również w monologu)

 

W jaki sposób p. Zimończyk sformułowała myśli?

 

 

 

 

 

 

 

W gwarze śląskiej (definicja pojęcia - terytorialna odmiana polszczyzny).

Jakie warstwy języka obserwujemy analizując język wypowiedzi? Fonetyka, fleksja, słownictwo, frazeologia, składnia.
W trakcie ponownego wysłuchania monologu uzupełnijcie tabelę ilustrującą obecność form gwarowych.  

 

Zmiany fonetyczne Zmiany fleksyjne Zmiany leksykalne Zmiany frazeologiczne
spominać komisyja wyrychlić sie ciepać kamieniami na szkoła
pamientom weselszy przać niezdo mi sie
pastyrka wybrażom sie starka fest utoplać
łokna dowiedziałach sie fest płaczki sie cisły do oczu
łojce   durch padajom moja starka
pywnica   glajzy ciś sie na chama
    ancug  
    szrank  
    bajtel  

Wnioski z obserwacji języka. Typowe dla gwary śląskiej zmiany fonetyczne:

.       a wymawiane jak o

.       e jak y

.       ę jak yn

.       i jak y

.       o w nagłosie poprzedzone ł (labializacja)

Forma grzecznościowa wobec osób starszych - czasownik w 3 osobie liczby mnogiej, mimo że dotyczy liczby pojedynczej.

Najwięcej zmian w zakresie słownictwa i frazeologii.

 

Działania  nauczyciela

Oczekiwane odpowiedzi uczniów

Czy problematyka "bicia dzwonów" jest obecna w tekstach literackich, czy obca im? Pierwsze spostrzeżenia na podstawie samodzielnych, pozaszkolnych lektur.
Praca w grupach i samodzielna lektura wskazanych przez nauczyciela fragmentów, formułowanie wniosków. Przydzielenie tekstów:

.       K. Przerwa-Tetmajer- Na Anioł Pańsk

.       St. Wyspiański- Wesele(akt 2, scena 7, wers 310-344)

.       A.Mickiewicz- Pan Tadeusz (księga 3, wers 663-667) + motto z pieśni o dzwonie F.Schillera "Żywych zwołuję, zmarłych opłakuję, gromy kruszę"

.       B.Heyduk- Legendy i opowieści o Krakowie. WL, Kraków 1985.

.       K. Wierman- Polskie dzwony. W : "Być sobą", 2001,nr7-8,ss.14-16.

 

Sprawozdanie z pracy grup:

a)    opis bibliograficzny utworu,

b)    recytacja wybranych przez grupę fragmentów

c)     krótkie omówienie (czas powstania, gatunek, problematyka) przygotowane na podstawie własnych spostrzeżeń, Słownika mitów i tradycji kultury, Słownika encyklopedycznego literatury polskiej

Ogniwo końcowe

Ocena ustnych wypowiedzi uczniów, ewentualna korekta.

Monolog B.Zimoczyk wpisuje się w kanon tekstów, których motywem przewodnim jest "bicie w dzwony"

 

 

 

 

 

 

STRONA GŁÓWNA - kliknij! Biblioteka Zespołu Szkół Urszulańskich w Rybniku / bibliofilur@poczta.onet.pl